«ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΟΛΙΤΩΝ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ»

«ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΟΛΙΤΩΝ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ»
Μια εναλλακτική πρόταση για το Πολιτιστικό μας Κίνημα

Του Κώστα Μπαλωμένου *

Είναι κοινά αποδεκτό πλέον, ότι το Πολιτιστικό Κίνημα του Νομού μας βρίσκεται σε βαθιά κρίση και ότι το μοντέλο που οικοδομήθηκε τη δεκαετία του ’80 (κάθε χωριό και Σύλλογος, εξασφάλιση της βιωσιμότητάς τους μέσω συνδρομών και οικονομικής στήριξης από το κράτος κ.λπ.), οδεύει προς χρεοκοπία.
Πολλοί είναι αυτοί δε, που ομολογούν και δημοσίως, ότι η κατάσταση των Πολιτιστικών Συλλόγων μας είναι τραγική και το μέλλον τους διαγράφεται ζοφερό.
Μέχρι σήμερα όμως, δεν έχουμε δει κάποια συντονισμένη πρωτοβουλία (εκτός από την παρέμβαση του Βουλευτή κ. Μακρυπίδη στον Υπουργό Πολιτισμού με την οποία ζητούσε την οικονομική στήριξη των Συλλόγων μας), για την ανατροπή αυτής της πραγματικότητας.
Με το παρόν άρθρο, δεν επιθυμώ να καταγραφώ ως ένας επιπλέον φορέας που απλά περιγράφει μια δεδομένη κατάσταση, να αναλωθώ σε ήδη γνωστές διαπιστώσεις και να οξύνω το ήδη εσωστρεφές κλίμα που υπάρχει.
Αντιθέτως, φιλοδοξώ να ανοίξει η συζήτηση για το μέλλον του Πολιτιστικού μας Κινήματος, να δούμε τα πράγματα από μια άλλη οπτική γωνία και να διατυπωθεί μια εναλλακτική πρόταση που μπορεί να θέσει νέες βάσεις και προοπτικές.

Ανάμεσα στον «κόσμο της Αγοράς» όπου άνθρωποι και ενώσεις ανθρώπων παράγουν και πωλούν αγαθά και υπηρεσίες με κυρίαρχο σκοπό το κέρδος, αλλά και το Κράτος που ασκεί κοινωνική πολιτική, υπάρχει και αναπτύσσεται ο χώρος της «Κοινωνίας των Πολιτών».
Ο χώρος αυτός, ήταν υπαρκτός σε κάθε εποχή. Η αναβίωσή του όμως, ξεκίνησε τη δεκαετία του ’80 όπου, το αίτημα για «περισσότερη ελευθερία» των πολιτών από το κράτος, ήταν κυρίαρχο.
Η σύγχρονη έννοια της «Κοινωνίας των Πολιτών» αναφέρεται στον «Ενεργό Πολίτη» ο οποίος, συμμετέχει ενεργά στις «Οργανώσεις» της «Κοινωνίας των Πολιτών» και αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για τη βελτίωση του δικού του επιπέδου ζωής αλλά και των συνανθρώπων του.
Οι Οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών είναι οι «Μη Κυβερνητικές – Μη Κερδοσκοπικές Οργανώσεις».
Με τον όρο «Μη Κυβερνητικές», εννοούμε τις Οργανώσεις που δεν είναι κρατικές και με τον όρο «Μη Κερδοσκοπικές», εννοούμε αυτές που δεν εμφανίζουν κέρδος από τη λειτουργία τους αλλά, έχουν τη νομική δέσμευση να χρησιμοποιήσουν το οποιοδήποτε κέδρος τους για την επίτευξη των στόχων τους.
Στο πλαίσιο αυτό, δεν απαγορεύεται τα μέλη τους, να αμείβονται για τις υπηρεσίες που παρέχουν αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να λάβουν την προστιθέμενη αξία που θα παραχθεί από το έργο της Οργάνωσης.
Σήμερα, σ’ όλες τις ανεπτυγμένες Ευρωπαϊκές αλλά και αναπτυσσόμενες χώρες, ανάμεσα στην «Αγορά» (Πρώτος Τομέας) και το «Κράτος» (Δεύτερος Τομέας), αναπτύσσεται ένας Τρίτος Τομέας, αυτός της «Κοινωνικής Οικονομίας».
Οι Οργανώσεις αυτού του τομέα είναι οι Μη Κυβερνητικοί – Μη Κερδοσκοπικοί Οργανισμοί, οι Συνεταιρισμοί (Αγροτικοί και Αστικοί), τα Ιδρύματα και διάφοροι τύποι Ενώσεων (Κοινωνικές Επιχειρήσεις στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής EQUAL, Πολιτιστικοί – Μορφωτικοί Σύλλογοι, Εθελοντικές Οργανώσεις, Περιβαλλοντικές & Οικολογικές Οργανώσεις κ.λπ.) και στηρίζονται στην εθελοντική προσφορά υπηρεσιών και στην αλληλεγγύη και συνεργασία μεταξύ των μελών τους.
Η «Κοινωνική Οικονομία» (Τρίτος Τομέας), και οι οργανώσεις της, προσπαθούν να καλύψουν τα κενά που δημιουργούν οι άλλοι δύο τομείς. Προσπαθούν δηλαδή, να αναλάβουν δραστηριότητες και πρωτοβουλίες (π.χ. κοινωνική φροντίδα, υγεία, πολιτισμός, οικολογία, αναψυχή κ.λπ), στις οποίες δεν εμπλέκονται η Αγορά (λόγω έλλειψης κέρδους για τους επιχειρηματίες), αλλά και το Κράτος (λόγω γραφειοκρατίας, έλλειψης πόρων, μη σωστής οργανωτικής υποδομής κ.λπ.).
Οι Οργανώσεις αυτές, εκτός από την κοινωνική συμβολή τους, συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας (δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας και βοηθούν στην απόκτηση εργασιακής εμπειρίας, αναπτύσσουν την κοινωνική εμπιστοσύνη, συμβάλλουν στην κοινωνική συνοχή κ.λπ) και δημιουργούν ένα ευνοϊκό περιβάλλον για γενικότερη οικονομική ανάπτυξη (από την άσκηση των εθελοντικών δραστηριοτήτων τους δημιουργείται ζήτηση για την κατανάλωση αγαθών και υπηρεσιών στην Αγορά, συντηρούνται ή δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας κ.λπ.).
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η αύξηση των ποσοστών ανεργίας και της φτώχειας και ο κοινωνικός αποκλεισμός μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού σε συνδυασμό με τα υψηλά εμπόδια που δημιουργούνται στην αγορά εργασίας δημιουργούν την ανάγκη ενίσχυσης του τομέα της «Κοινωνικής Οικονομίας». Συγκεκριμένα:
• Στη Μεγάλη Βρετανία, λειτουργούν Κοινωνικές Επιχειρήσεις σε τομείς όπως η παραγωγή Βιολογικών προϊόντων και η προστασία του περιβάλλοντος.
• Στην Ολλανδία έχουν δημιουργηθεί συνοικιακές επιχειρήσεις ή συμπράξεις για την προστασία του περιβάλλοντος και την ποιότητα ζωής των πολιτών.
• Στη Σουηδία υπάρχουν Κοινωνικοί Συνεταιρισμοί για την εκπαίδευση ενηλίκων, τον πολιτισμό και τη φροντίδα ατόμων με ειδικές ανάγκες.
• Στη Φιλανδία αναπτύσσονται Εργατικοί Συνεταιρισμοί με αντικείμενο την παροχή υπηρεσιών κατάρτισης και κοινωνικών υπηρεσιών.
• Στην Αυστρία παρέχονται κοινωνικές υπηρεσίες για την φροντίδα των παιδιών στο σπίτι, από άτομα με ειδικές ανάγκες.
• Στην Ιρλανδία δραστηριοποιούνται έντονα Αγροτουριστικοί Συνεταιρισμοί και Συνεταιρισμοί για άτομα με ψυχοκοινωνικές δυσκολίες.
• Στην Γερμανία και τη Γαλλία αναπτύσσονται δραστηριότητες για την εργασιακή ενσωμάτωση ατόμων που αντιμετωπίζουν προβλήματα εισόδου στην αγορά εργασίας.

Στην Ελλάδα, παρά το γεγονός ότι λειτουργούν Επιχειρήσεις της Κοινωνικής Οικονομίας [Γυναικείοι Αγροτουριστικοί και Αστικοί Συνεταιρισμοί, Κοινωνικοί Συνεταιρισμοί Περιορισμένης Ευθύνης, Κοινωνικές Επιχειρήσεις (Αστικές Μη Κερδοσκοπικές Εταιρείες, Ε.Π.Ε., Αστικοί Συνεταιρισμοί κ.λπ.)], ο τομέας αυτός δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένος και αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα.
Μερικά απ’ αυτά, είναι η έλλειψη νομοθετικού πλαισίου για την Κοινωνική Οικονομία (εξαίρεση αποτελεί ο Ν. 2716/99 για τους Κοινωνικούς Συνεταιρισμούς Περιορισμένης Ευθύνης), η απουσία νομοθετικού και χρηματοδοτικού πλαισίου για τις Κοινωνικές Επιχειρήσεις, η απουσία προγραμμάτων κατάρτισης για την υποστήριξη Κοινωνικών Επιχειρήσεων, η απουσία ευνοϊκών ρυθμίσεων για την απορρόφηση από τις Κοινωνικές Επιχειρήσεις ατόμων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην αγορά εργασίας κ.λπ..
Παρά τα προβλήματα, τελευταία στη χώρα μας, αναπτύσσεται μια έντονη κινητικότητα γύρω από το χώρο της Κοινωνικής Οικονομίας και των Οργανώσεών της μέσω της ανάληψης σημαντικών πρωτοβουλιών από την Κυβέρνηση. Πρωτοβουλίες όπως:
• Η θεσμοθέτηση του φορέα «ΕΡΓΟ ΠΟΛΙΤΩΝ» (με παρότρυνση του ίδιου του Πρωθυπουργού), που στόχος του είναι η καταγραφή και δημιουργία Μητρώου για τις Οργανώσεις της Κοινωνικής Οικονομίας, η δημιουργία «Χάρτας Κοινωνικής Ευθύνης» κ.λπ.
• Η ψήφιση νομοσχεδίου για τις Πολιτιστικές Χορηγίες (όπου μέχρι σήμερα υπήρχε νομικό κενό).
• Η θεσμοθέτηση από το Υπουργείο Υγείας του Φορέα «ΠΟΛΙΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ» για την καταγραφή και οργάνωση των Οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στην παροχή υπηρεσιών υγείας.
• Η έκδοση από το Υπουργείο Απασχόλησης δύο κύκλων χρηματοδοτούμενων προγραμμάτων για τους φορείς της Κοινωνικής Οικονομίας με την προϋπόθεση της δημιουργίας μιας τουλάχιστον νέας θέσης εργασίας για κάθε δράση και
• Η αναφορά του νέου Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων στην Κοινωνική Εργασία και τις αρχές του Εθελοντισμού,
αναδεικνύουν τη σπουδαιότητα του χώρου αυτού καθώς και τον ρόλο που ενδέχεται να διαδραματίσει στο μέλλον.

Έχοντας κατά νου, αυτό το νέο περιβάλλον που διαμορφώνεται, θα μπορούσαμε άνετα να βγάλουμε πολλά συμπεράσματα για το Πολιτιστικό μας Κίνημα και να του δώσουμε νέα κατεύθυνση και προσανατολισμό. Συγκεκριμένα, θα μπορούσαμε να:
• Αναδιαρθρώσουμε τη δομή του. Σήμερα, λειτουργούν πολλοί και μικροί Σύλλογοι με μηδαμινά αποτελέσματα. Το κλείσιμο και η αντικατάστασή τους από μεγαλύτερους Συλλόγους που θα εκπροσωπούν περισσότερων του ενός χωριού, θα εξασφάλιζε τη βιωσιμότητά τους, θα συσπείρωνε περισσότερα ενεργά άτομα και θα έδινε καλύτερη προοπτική για το Σύλλογο αλλά και της περιοχής δράσης του.
• Αλλάξουμε τον προσανατολισμό του. Μέσω τροποποίησης των καταστατικών, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν νέοι Σύλλογοι προσανατολισμένοι προς την Κοινωνική Οικονομία και το αντικείμενό της. Έτσι, θα εμπλουτιστούν τα πεδία δράσης των Συλλόγων μας με νέες δραστηριότητες όπου και τις Τοπικές Οικονομίες θα αναπτύξουν και θα δημιουργήσουν «Κοινωνικό Κεφάλαιο» (έσοδα από τη δραστηριότητά τους), που θα αποδοθεί στα μέλη τους και θα εξασφαλίσει την βιωσιμότητα του κάθε φορέα. Επίσης, θα δοθούν κίνητρα σε νέους ανθρώπους να εμπλακούν με πιο σημαντικές δραστηριότητες (από το να οργανώνουν κάθε χρόνο ένα πανηγύρι και μια χοροεσπερίδα) και να αποκτήσουν σημαντικές εμπειρίες.
• Δημιουργήσουμε μια «ΧΑΡΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΩΝ» όπου κάθε φορέας θα πρέπει να πληροί ώστε να έχει το δικαίωμα να ζητήσει επιχορήγηση από κάποιον Κρατικό Φορέα ή Επιχειρηματία. Οι υποχρεώσεις αυτές θα μπορούσαν να είναι η κατάρτιση, έγκριση από τη Γενική Συνέλευση του Φορέα και δημοσίευση ετήσιου προγράμματος δράσης, κατάρτιση, έγκριση από τη Γενική Συνέλευση του Φορέα και δημοσίευση ετήσιου Οικονομικού Απολογισμού, η εξασφάλιση μίνιμουμ δραστηριοτήτων ανά έτος, η δημιουργία Μητρώου Οργανώσεων, η δημιουργία Κώδικα Δεοντολογίας κ.λπ.. Κατ’ αυτό τον τρόπο το Πολιτιστικό μας Κίνημα θα ανακτήσει την αξιοπιστία και τον σεβασμό του στην ευρύτερη τοπική κοινωνία.
• Επιδιώξουμε ευρύτερες συνέργειες με φορείς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, του Κράτους και Επιχειρήσεις που θα επιθυμούσαν να αναλάβουμε συγκεκριμένες πρωτοβουλίες για λογαριασμό τους. Π.χ. μια εθελοντική Μη Κυβερνητική Οργάνωση (μέσω την ενεργοποίησης των εθελοντών της), θα μπορούσε έναντι συμβολικής αμοιβής, να αναλάβει τον καθαρισμό μιας ακτής ή πλατείας αντί ενός Δήμου. Επίσης, με τον ίδιο τρόπο, θα μπορούσε να συλλέξει την παραγωγή μιας Αγροτικής Επιχείρησης και να αντικαταστήσει τους πολύ ακριβότερα αμειβόμενους αλλοδαπούς. Έτσι θα αναπτυχθούν ιδιαίτερες σχέσεις με την τοπική κοινωνία, θα καλλιεργηθεί η κοινωνική εμπιστοσύνη, θα αναπτυχθεί η κοινωνική συνοχή και ο Φορέας θα καταστεί σημαντικός παράγοντας στο ευρύτερο περιβάλλον που δραστηριοποιείται.
• Συμμετάσχουμε σε Προγράμματα Κοινωνικής Εργασίας που αναπτύσσονται κατά καιρούς από το Κράτος έτσι ώστε, να εξασφαλίσουμε πόρους και να αποκτήσουν τα στελέχη μας τεχνογνωσία σε νέα γνωστικά αντικείμενα.
• Αξιοποιήσουμε το Νέο Κώδικα Δήμων & Κοινοτήτων και να αναλάβουμε πιο ενεργό ρόλο στις υποθέσεις των τοπικών κοινωνιών μας. Σύμφωνα με το νέο Κώδικα, το Άρθρο 214 έχει τίτλο: «Συμμετοχή στις Τοπικές Υποθέσεις» και αναφέρει ότι, οι Δημοτικές και Κοινοτικές αρχές προωθούν τη λαϊκή συμμετοχή στις Τοπικές Υποθέσεις, την ευαισθητοποίηση και οργάνωση των δημοτών και κατοίκων για την έρευνα, τον εντοπισμό, την καταγραφή και επίλυση των τοπικών προβλημάτων. Στην παρ. 3 του ίδιου άρθρου, αναφέρεται ότι αξιοποιείται η Κοινωνία της Πληροφορίας, ο Θεσμός της Κοινωνικής Εργασίας και οι Αρχές του Εθελοντισμού. Επίσης, θα μπορούσαμε να αναλάβουμε ενεργό ρόλο στην κατάρτιση των 4ετών Επιχειρησιακών Προγραμμάτων που υποχρεούνται να καταρτίζουν οι Δήμοι και μέσω διαβούλευσης μαζί τους να αναλάβουμε την υλοποίηση δραστηριοτήτων για λογαριασμό τους. Ακόμη θα μπορούσαμε να αξιοποιήσουμε και το Άρθρο 224 περί Συμπράξεων Δήμων & Κοινοτήτων με τον Ιδιωτικό Τομέα και να συμπράξουμε στην εκτέλεση κάποιων τοπικών έργων.

Εν κατακλείδι, καλό θα είναι, όλοι εμείς που ασχολούμαστε με τα Πολιτιστικά Δρώμενα της Αιτωλοακρνανίας να μην μείνουμε αδρανείς σ’ αυτό το νέο περιβάλλον που διαμορφώνεται.
Είναι καιρός, να αδράξουμε την ευκαιρία και μέσα από ένα ουσιαστικό διάλογο με τους εμπλεκόμενους φορείς να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε το Πολιτιστικό μας Κίνημα να αποκτήσει τη χαμένη αξιοπιστία και δυναμική του και να εξασφαλίσουμε τη συνέχεια του.

* Ο Κώστας Μπαλωμένος, είναι Πρόεδρος του Συλλόγου Αιτωλοακαρνάνων Περιστερίου «ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ», Πρόεδρος & Δ/νων σύμβουλος της Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας- Κέντρο Πολιτισμού & Πνευματικού Στοχασμού «ΤΟ ΜΕΤΕΡΙΖΙ» και Γεν. Γραμματέας της Ομοσπονδίας Εθελοντικών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων Ελλάδος.