ΑΓ. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΤΟΥΝΑΣ

Στο κέντρο του τριγώνου που σχηματίζουν ο Αετός, ή Κατούνα και η Κωνωπίνα βρίσκεται ο οικισμός του Αγίου Νικολάου, ο οποίος το 1922 παραχωρήθηκε σε πρόσφυγες απ' τη Μικρά Ασία. Το όνομά του οφείλει στο μοναστήρι του Αγίου Νικολάου που είναι κτισμένο σε γειτονικό με τον οικισμό ύψωμα. Στα κείμενα των ξένων περιηγητών και των Ελλήνων λογίων της τουρκοκρατίας το μνημείο είναι γνωστό σαν <<Μονή Αγίου Νικολάου Αετού>>, ίσως γιατί υπαγόταν διοικητικά στον Αετό, όπου είχε την έδρα του ο επίσκοπος Αετού. Πιθανότατα κτίστηκε από μοναχούς που προερχόταν από το παλαιότερο γειτονικό μοναστήρι του Αγίου Δημητρίου Αετού. Αν κρίνουμε όμως από την κτητορική επιγραφή, είχε δική του οργάνωση και διοίκηση και δεν ήταν μετόχι.

Από το αρχικό τείχος του μοναστηριού σώζεται η δυτική πλευρά ενώ το υπόλοιπο τμήμα του είναι πρόσφατη κατασκευή. Σώζεται επίσης μία σειρά διώροφων κελλιών, χωρίς στέγες και πατώματα και το διαβατικό. Ιδιαίτερα το τοξωτό διαβατικό βρίσκεται σε καλή κατάσταση και η καμάρα του έχει μήκος 4μ. Στις μέρες μας γίνεται προσπάθεια ανακατασκευής των κελλιών.

Το καθολικό βρίσκεται περίπου στο κέντρο της αυλής. Πρόκειται για μονόχωρη αίθουσα που σχηματίζει ανατολικά ημικυκλική αψίδα. Στο εξωτερικό ημικύκλιο διαμορφώνονται πέντε στενόμακρα και αβαθή αψιδώματα για διακοσμητικούς λόγους. Το γείσο της αψίδας το διατρέχει οδοντωτή ταινία, ενώ στο αέτωμα ανοίγονται δυο μικρά φωτιστικά παράθυρα που συνδέονται με απλή κεραμωτή ταινία, και πιο πάνω διακρίνονται οι βάσεις τριών σκυφίων.
Εσωτερικά η στέγη του ναού είναι καμαροσκέπαστη και εξωτερικά δίρριχτη. Η μακρόστενη καμάρα στηρίζεται στους πλαϊνούς τοίχους. Από το κέντρο και προς τα ανατολικά υψώνεται τρούλλος, δυσανάλογα μεγάλος και ψηλός συγκριτικά με το κτήριο. Το βάρος του μοιράζεται προς όλες τις κατευθύνσεις της καμάρας και από εκεί εξουδετερώνεται στους πλαϊνούς τοίχους, οι οποίοι για να αντέχουν στις ωθήσεις της καμάρας και του τρούλου έχουν μεγάλο πάχος (1.20 μ.).
Στο τύμπανο του τρούλλου ανοίγονται οχτώ μικρά τοξωτά παράθυρα, που λύνουν ως ένα σημείο το πρόβλημα του φωτισμού, επειδή στις μακριές πλευρές δεν υπάρχουν παράθυρα.
Οι τοίχοι χτίζονται με ασβεστόπετρες ελαφρά επεξεργασμένες που τοποθετούνται σε οριζόντιες στρώσεις με άφθονο κονίαμα.
Δυτικά προστέθηκε σε μεταγενέστερη εποχή νάρθηκας (3 Χ 4), του οποίου σώζεται η βόρεια πλευρά ολόκληρη, τμήματα της δυτικής με την είσοδο και η νότια. Ο δυτικός τοίχος σχηματίζει αέτωμα, πράγμα που σημαίνει πως στο νάρθηκα συνεχιζόταν η δίρριχτη στέγη του κύριου ναού. Μπροστά από το νάρθηκα υπάρχει μέχρι σήμερα βαθιά κινστέρνα με υπέργειο προστομιαίο, όπου συγκεντρώνονται τα νερά της βροχής. Η επικοινωνία από το νάρθηκα στον κύριο ναό γίνεται με τη μοναδική τοξωτή χαμηλή είσοδο που υπάρχει. Στο υπέρθυρο σχηματίζεται αβαθής τοξωτή κόγχη, όπου πρέπει να υποθέσουμε ότι τοποθετούσαν την εικόνα του πάτρωνα του ναού Αγίου Νικολάου. Ο ναός εσωτερικά είναι κατάγραφος με τοιχογραφίες του 1692.

Το εικονογραφικό πρόγραμμα : Ο 'Αγιος Νικόλαος είναι από τα λίγα μνημεία της περιοχής που διασώζουν ολόκληρο το εικονογραφικό τους πρόγραμμα. Ο χώρος έχει διαιρεθεί σε πέντε μεγάλες ενότητες. Στο ιερό και στην καμάρα τοποθετούνται λειτουργικά και δογματικά θέματα και στους τοίχους πέντε ζώνες με αντίστοιχα θέματα απλώνονται ένα γύρο από πάνω προς τα κάτω: Ευαγγελικές σκηνές, ο Ακάθιστος 'Υμνος, σκηνές Παλαιάς Διαθήκης, στηθάρια μαρτύρων και ολόσωμοι άγιοι. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ζωγράφου είναι η επιλογή καλών παλαιότερων και κάποτε σπάνιων προτύπων, η επιμέλεια στη λεπτομέρεια και μια κάποια ελευθερία στο σχέδιο και στο χρώμα. Ξεχωρίζουν ο ευρηματικός τρόπος με τον οποίο εκφράζονται ο τρικέφαλος 'Αγγελος (σύμβολο της Αγίας Τριάδας) και ο διπλός Χριστός πάνω στον οίκο Ο του Ακάθιστου. Η προσωπογραφία εξάλλου του ηγουμένου Ευγενίου Γιαννακοπούλου, που εικονίζεται να προσφέρει ομοίωμα του ναού, πλουτίζει εικονογραφικά το μνημείο.